Русские традиции

Этот день в наших деревнях называют: Уваскрэшанне Хрыстова, Паска, Пасха и еще — ВЯЛІКДЗЕНЬ.[1]

На наш взгляд, именно в последнем слове наиболее ярко проявляется все величие этого дня и осознание носителями традиции его места в своей жизни.

Мы калісь у бабы пыталі: “Баб, чаго Вялікадня?” Яна гаворя: “Вялікадня. Гасподзь жа даў Вялікадня. Дак, прымецця, які дзень вялікі. Самы вялікі дзень па-божжаму. Тыя дні — малыя, а еты дзень такі, ужэ, бальшы. І ўсе гаворяць: “Госпадзі! Святоя Вялікадня прышло!”[2]

К этому дню по-особенному прибирали в домах:“А было ж — масты не мылі ад Вялікадня да Вялікадня.[3]В Красных углах снимали “чарнабрывікі” и вешали самые красочные рушники.[4] И таким же образом переодевали “Свечи”, как, например: “К Паске пераадзену. Патом первы Пятроўскі пост будзя, патом пераадзену ў галубоя, а тады — Спасаўскі пост, і апяць я перадзяю, у міня штук пяць плаццяў, а патом — Пакроў, як і к Паскі — у белая. А чорная — у первы дзень паста (Вялікага). Толькі на Вялікі — чорная, а Спасаўскі, Пятроўскі — у галубы, розавы, сірэневы”.[5]

К этому дню готовили самую красивую одеждуи покупали обновки:

Матка, то яйцы пазбірая, павязе ў Гоміль, штоб жа плацці былі, па хустачцы купя каждаму, пяцера ж нас, усім жа нада. “Мы, — гаворя, — будзім у старым, а вам новінькая нада к Вялікадню”. Садімся разгавеімся на Вялікадня, кажды сваё зная. Сундукі такія былі. Мы паложым. Я сваё, і платочык, ці тухклі матка купя. Матка: “Разгавейцісь, штоб не абкапалі і не абдзелалі”. Наряджаімся, кажды сваё. Ваня наш быў такі, як Сярёжка, падхаласцячок, у яго рубашка, у яго брюкі былі, картуз. Як туклі плахія, туклі купя. Большаму лучшая нада, тада Машы, тады мне, тады Тусі, тады Ягорку. Меньшаму і большаму, ета лучшы усіх. Вон, перад Вялікаднём — Благавешчанне. Баба: “Сёння — Благавешчанне. Можа, ніхай надзенуць?” Матка: “Ня нада! Вялікадня ё Вялікадня! Ета Гасподні празнік. І ета Гасподні, но ета к Вялікадню шыта.” І не надзявалі”.[6]

Этот день сравнивали с приходом Иисуса Христа на землю: “Паску чцылі очэнь. І пост. Тады не дае матка нічога жырнага: бульбачку, капусту, агурэц. Паску ждом: як усё адно — Бог з неба сойдзя!”[7]

От этого дня ждали подарков, как-будто от самой Весны. По этим подаркам определяли свою судьбу и свое место среди людей:

Ой, на Вялікі дзень, на Вялікадня
Ой, вясна-вясна, што ты вынясла?
Ой, люлі люлі, што ты вынясла?
Што ты вынясла, карабель яец.
Ой, люлі люлі, карабель яец.
А ўсем дзетачкам па яечачку,
Ой, люлі люлі, па яечачку.
А сіротачцы да ніводнага,
Ой, люлі люлі, да ніводнага…”[8]

Этот день уравнивал между собой и православных, и старообрядцев, и католиков, которые жили в соседних деревнях. Для наших деревень, очень разных в конфессиональном плане, это было очень важно, поскольку церкви были не повсюду, как, например, в Ухове или Стором Закружье:

“Ва Ухова жылі более шляхта, ну, і жылі мужыкі. Шляхта — эта католікі. Такіі ж самыя, як мы, тружанікі, работалі. У нас быў касцёл. Ні цэрква — а касцёл. Касцёл — эта шляхетскае. Быў і стаяў касцёл, туда, к Сажу, на высоткі. Красівы. Я шчэ помню, туды бегалі мы, ну, ужэ, ён не работаў, у трыццатым гаду. А ў Рэчках была цэрква. Сюды, ужэ, мужыкі ездзілі, паску пасвяціць, а этыя ў свой касцёл хадзілі. Яны не запрышчалі, можна і мужыкам была схадзіць. Яны малілісь па-польскі”.[9]

“Цэрквы не было, дак у Вылева дзвенаццаць кіломітраў нада была хадзіць, ілі ў Свяцкую. А Свяцк — там, ужэ, стараверы. Но там свяцілі хлеб, сначала свяцілі нам, праваслаўным, а патом, ужэ после нас стараверам хрысцілі, мы шчэ бегалі”.[10]

Время Воскресения Христова осознаецца как Ритуальное. Считаецца, что ночь перед этим днем проведенная около Плащеницы, равна тому, как если десять лет ходить в церковь. Человек, который родился в этот день будет непарным, потому что “дзева Марыя непарная была”. А тому, кто в этот день умер, простятся все грехи. “У гэты дзень,— говорят жители наших деревень, — Гасподзь пасвеця ўсё. Паска — вынось на крышу палажы хлеб — Гасподзь пасвеця ўсё. У эты дзень Ён свеця ўсё”. Так сама і на Крашчэння — ваду. Яна гаварыла: “На Крашчэнне вада ўсюды свячоная. Бог свеця, вот, ідзі набяры ў возерцы ці рэчачцы — будзя свячоная”.[11]“Баба гаворя, вот, у цэркву далёка, тады ж у нас на Амяльном не было, у Свяцкую хадзілі за сем кілометраў да ў Вылява, кілометраў дзесяць, дак баба гаворя: “Бог усё свеця. Давайця вынясім”. І выняся на табурэтку, паклодзе, засцеля палаценцам. Пастаіць там с поўчаса, баба і кажа: “Ну, усё. Бог пасвяціў ужо ўсё. Бог на свеце ўсё свеця. Эта, думаеця, папы? Бог тры разы махне свячонай вадой, і ўвесь свет, усю зямлю асвеця”. Бог на небі хрэстам махне ў ваду пасвяцёнаю і махне, і ўвесь свет, усю зямлю, зямны шар пасвеця”.[12]

Некоторые из ритулов этого дня, по мнению жителей наших деревень, благоприятно сказывались и на здоровье, и на успех в делах на протяжении всего следующего года, как например: “Када после службы светят паску і яйца, то абычна дзелают крэсны ход вакруг цэркві, і ўсе людзі спешат, ні то шта ані нармальна ідут, а ўсе спешат, абганяют друг друга, чуць лі ні ўперод бацюшкі бегут, а бацюшка очэнь быстра ходзя кругом цэркві тожа. І ўсе стараюцца друг друга абагнаць. Міне эта заінцерэсавала, і я спрашываю ў старых людзей, гаварю: “А чаго вы так спяшыця? Чаго вы абганяіця ўсех?” Яны гаворяць, што нада быстра біжаць вакруг цэркві, штоб не балелі ногі. А патом усе запаліваюць свечкі, і штоб патом эта свечка гарэла, када свецяць паску і яйца. Вот, іе ставяць абычна, хто ў руках дзержа, а хто ў паску ўстаўляюць, яна гарыць. І нада, штоб када паску свяцілі, штоб яна тожы гарэла, і штоб эта свечка гарэла да самага дома. І, вот, напрымер, пасвіцілі сначала первы ряд, каторы стаіт сразу, он жэ патом дальшэ праходзя, бацюшка, а це сразу, ні дажыдаюцца, пака он полнасцю абайдзёт, і пасвеця ўсю паску, а, напрымер, пасвяцілі ў каго, он сразу сабіраіцца і бігіт бігом дамой, бігом, бігом, бігом. Для таго, старыя людзі гаворят, штоб цэлы год ўсюдых ўспіваў. Я задавала вапрос: “А пачаму ўсе з цэрквы так бігут дамой прама з этай свечкай?” очэнь быстра: настолька, што тожы па дароге абганяют друг друга із паскай, із яйцамі пасвіцонымі — усе ж с сумкамі бігут: свецят і тварог, і зірно, када паску свецят, і што-та із мяснога. Ну дак, ані гаварят: “Эта для таго біжым, штоб патом успіваць усё здзелаць цэлы год. Штоб ты ўпеў за дзень усё здзелаць і рана ўставаў”.[13]Примечательным в этом отношении считался и второй день Паски. Сдесь следует отметить, что в некоторых деревнях ветковского района именно с этого дня начили “гукаць вясну”, т.е., исполнять песьни и хороводы весеннего цикла. И, как вспоминают наши собеседники: “На ўтары дзень Паскі, як кончыцца служба, тады крэст цалуюць, дзеўкі крэст пацалуюць і бігаць, штоб первымі на ўліцу выбігці і запець вясну, штоб голас быў харошы.[14]

Пасхальные блюда считаются не только праздничной едой, но и являются своеобразным вымерением красоты, избранности, чистоты, святости. Подтверждая последнее, пасхальное яйцо, подаренное нищим, приравнивают к двенадцати молитвам. Освещенные в церкви, они являются своеобразным измерением красоты, избранности, чистоты. Освещенные в этот сохраняются напротяжении годаи используются в самых разнообразных обрядах: домашних и лечебных, земледельческих и животноводческих. Скорлупа от пасхальных яиц, если ее рассыпаць на чердаке над Красным углом, предохраняла дом от пожара. Чтобы уберечь жилье от клопов и тараканов, скорлупу зосовывали в щели в стенах. Чтобы уберечь будущий урожай от червей и медведок, скорлупу от пасхальных яиц вместе с косточками и крошками с пасхального стола закапывали на огороде. С этой же целью при посадке картошки в первую борозду клали “масольчык” с пасхального стола. Для увеличения приплода скорлупу от пасхальных яиц подмешивали в корм домашней птице и скотине. Женщине перед родами и скотине перед окотом давали кусочек паски.Чтобы избаваиться от бородавок, больное место смазывали осященным салом, а чтобы из глаза выскочила порушинка необходимо было вспомнить имя человека, с которым за пасхальным столом поделился яйцом. Связь этого дня с земледелием прослеживается и в обычае не пить во время пасхального обеда воды, чтобы во время жнива не мучала жажда, а так же в примете “Калі на Вялікдзень раса, сей проса” и др. В заботах о домашних животных считали необходимым вытопить печь “досвітку”. Это, чтобы корова не осталась яловкой. А чтобы корова не была бодливой, ее выгоняли на пастбище обязательно до этого дня — в Вяликую Суботу.

Даже солнце в этот день особенное. Оно“лікуіцца”. Им любуются: “Хадзілі — глядзелі, як лікуецца сонца на Благавешчанне і на Паску — і красным, і зялёным цветам. Лікуецца, во такімі стоўбічкамі красівымі. І ў сваём двары выходзілі глядзелі”.[15] Им любовались и видели в его игре Божеское проявление: “На Паску сонца іграя. Мамка будзя ўсіх — выходжаім. Я і хазяіну і дзецям гаварыла. Вот жа ж, ёсць, наверна, што-та Божая. Мамка усягда гаварыла: “Мая дачка, пашлі!”[16]

Солнце

На Пасху выдзі пасматры, як сонца іграе. Будзеш сколькі хацець, столькі стаяць. Яно ўсё іграе ўсякімі волнамі. Пасмотрыш — і якая красацішча! І хоць стой да абеда.

От ж-цы д. Неглюбка Ветковского р. Мельниковой Марии Герасимовны, 1924 г. р., зап. Лопатин Г.И. в 1992 г. Т. 62. Л. 4.

На Пасху сонца красуецца. Прыдам з цэрквы, усякімі цвятамі пераліваецца, так і бурліць: і зялёныя поласы, і розавыя. І такая радасць. Сонца радуецца і зямля.І радуяцца людзі.

От ж-цы д. Жгунь Добрушского р. Сидорцовой Анны Харитоновны, 1918 г. р., зап. Лопатин Г.И. в 1998 г. Т. 76. Л. 22.

На Паску сонца гуляе. Еслі толькі ўстаеш і глядзіш на сонца. Сонца пачынае гуляць. І тады глядзяць, еслі не пасмурны дзень. Еслі сонечны, сонца гуляе разнымі цвятамі: і зелена, і салатава, і розава, і красна.

От ж-цы д. Перелевка Ветковского р. Машковской Веры, 1937 г. р., зап. Лопатин Г.И., Романова Л.Д. в 2001 г. Т. 57. Л. 24.

А патом усе ідут, гаварят: “Вы ж пасматрыця на сонца. Як сонца радуіцца на Паску”. Што асобыя блікі такія ў сонца. “Сонца іграя”, — гаварят. Гаварят: “Сонца на Паску іграя”.

От ж-цы д. Неглюбка Ветковского р. Ковтуновой Раисы Петровны, 1961 г. р., зап. Лопатин Г.И. в 2008 г. Т. 131. Л. 3.

Сонца іграя рана. Эта ўсігда мой хазяін ранінька ўстае: “Во, ужэ сонца іграя! Уставайця, дзеці!”

От ж-цы д. Давыдовка Гомельского р. Киселёвой Клавдии Антоновны, 1929 г. Р., зап. Лопатин Г.И. в 2008 г. Т.4. Л. 17.

На Вялікдзень выходзя мама, сонца ўсходзя, і нас выводзіла, што гуляя сонца. Сонца іграя, уродзе, і кругамі.

От п-ки из д. Гаристый Ветковского р. Громыко Анны Андреевны, 1925 г. р., зап. Лопатин Г.И. В 2006 г. в Ветке.Т. 64. Ар. 28.

На Благавешчаньне і на Паску сонца грае. У Чысты Чацьвер, там далжно быць такое – цёмная пляма, на сонцы. Казалі – зьмяя. Нам хросная паказвала ў дзецтві: “Анют, хадзі сматрэць!” Мы бегалі. “Анют, хадзі паглядзі, як сонца са зьмяёй б’ецца!” Ета нада глядзець перад закатам. Мы стаялі ўсё, глядзелі.

От ж-цы д. Казацкие Болсуны Ветковского р. Гутор Марии Васильевны, 1956 г. р., родом из д. Антоновка Ветковского р., зап. Романова Л.Д. в 2003 г. Т. 99. Л. 76. Ад ж-кі в. Казацкія Баўсуны Веткаўскага р. Марыі Васільеўны Гутар, нар. у в. Антонаўка Веткаўскага р. зап. у Ветцы Л.Д. Раманава. Сш. 99. Ар. 76.

Измерение святости

“Скажы мне праўду як Вялікаму дню ў вочы”.

От п-ки из д. Амельное Ветковского р. Грецкой Варвары Александровны, 1925 г. р., зап. Лопатин Г.И. в 2005 г. в Ветке. Т. 117. Л. 117.

На Вялікадня прашчэнія прасілі адзін у аднаго: “Прасціце мне! Бог просіць”.

От ж-цы д. Неглюбка Ветковского р. Гриньковой Анны Григорьевны, 1921 г. р., зап. Романова Л.Д. в 1998 г. Т. 56. Л. 84.

У мяне адкрытая душа. Я не магу, штоб чалавеку, бряхаць. Я не магу чалавека выгнаць без дзела. Еслі ўжо пачне мне плетуханіць. А ў мяне душа адкрытая, як у цэркві после Вялікадня Царскія варата. Я, вот, із душы сваёй вазьму, скажу чалавеку ўсю праўду. А Царскія варата, ета, як пряпяюць “Хрыстос васкрэс”, расчыяняюць Варата, і мужчыны могуць заходзіць, бабы, дак, не. Дзевачк маленькіх носяць, як родзяцца. Ета—Праводная скрасення. Іх прычасчаяць, маленькіх. І адкрытыя варата. А тады, ужэ, шэсць нядзель яны будуць адкрытыя, да Ўшэсця, тады закрываяць Царскія варата — пашоў Ісус Хрыстос на неба.

От п-ки из д. Амельное Ветковского р. Грецкой Варвары Александровны, 1925 г. р., зап. Лопатин Г.И. в 2005 г. в Ветке. Т. 117. Л. 107.

Хто пераначуе перад Паскай у цэркві возле плашчаніцы, любы чалавек – дзесяці гадам раўняецца хадзіць у цэркву. Так Богу ўгодна.

От ж-цы д. Хальч Ветковского р. Параевой Марии Денисовны, 1939 г. р. зап. Романова Л.Д. в 2002 г. Т. 97. Л. 100.

На аброк — эта на плашчаніцу носяць. Еслі ты абракаішся на што такое, штоб Гасподзь табе памог, дак нясеш. Плашчаніцу выносяць перад Пасхай, так кладуць — то рушнічок, то платочак. Абракаюцца — ніхай Гасподзь памагае ва ўсём.

От п-ки из д. Бартоломеевка Сержантовой Марии Ивановны, 1919 г. р., зап. Лопатин Г.И., Романова Л.Д. в 2000 г. в Ветке. Т. 53. Л. 85.

Еслі радзіўся на бальшой гадавой празнік, эта очэнь дзіцёнак нішчасны. І на Паску, кагда памер, Бог забраў, і па ім нічаво не служаць. Толька паюць “Хрыстос васкрэсь із мертвых мертвы”.

От ж-цы д. Буда Жгунская Матвеенко Татьяны Васильевны, 1928 г. р., родом из д. Ларищево Добрушского р., зап. Лопатин Г.И. в 2004 г. Т. 31. Л. 32.

На Вялікадня памерці, ета ня сільна добра, і не хаваюць, і плакаць трудна. У нас саседка памерла на Вялікадня, дак і нам было горя, і ім — горя, ляжала. Чагось на Вялікадня не хароняць. Харошага німа. Нарадзіцца, дак ета ж і сам Гасподзь нараждаіцца. Ета харашо. А паміраць — цяжола.

От п-ки из д. Старое Закружье Ветковского р. Кужельной Прасковьи Сергеевны, 1933 г. р., зап. Лопатин Г.И. в 2007 г. в Ветке. Т. 121. Л. 104-105.

Гаворуць так, што ета дастойны тэй чэлавек, каторы на Вялікадня памрэ. Патаму шта дзверы адкрытыя. Гасподзь адкрывая дзверы. Хто дастойны, таму Гасподзь адкрывая дзверы. А я, напрымер, нідастойна…вот, адкрытыя, ета шэсць нядзель адкрыты вароты етыя…вот, Ленка прайшла, а я — грэшная, я ішла, мне вароты закрылі. Патаму шта я ні дастойна была ісці. Ні ўсім адкрываюцца вароты. Хто ўгодны Богу, тому вароты адкрывая Гасподзь. А хто не ўгодны — тому не адкрывая. А еслі ні ўгодны, ні сматра, што ён на Вялікадня памёр, яму закрыліся вароты.

От ж-цы д. Шерстин Ветковского р. Гончаровой Евдокии Ефремовны, 1919 г. р., зап. Лопатин Г.И. в 2008 г. Т. 126. Л. 4.

Памерць на Паску, там не мучаяць, сразу варата аткрываюць.

От ж-цы Гомеля Коноваловой Валентины Михайловны, 1955 г. р. (приводит по рассказу своей бабушки, родом из д. Хлусы Ветковского р.), зап. Лопатин Г.И. в 2004 г. Т. 64. Л. 16.

Еслі памёр на Вялікадня — уродзе, харашо, гавораць. Пака шчэ рай адкрыты. Гасподзь, можа, ў рай яго вазьмёць. Так я чула ад верушчых людзей. У нас памёр мужчына на трэцці дзень Пасхі. “Во, бачыця, харашо! Эта ж он памёр, как раз усё…” Адпяваць — па ім паніхіда не адпяваіцца, там, моляцца, такія пасхальныя песні, а панхіду нільзя адпраўляць. Эта святая нядзеля после Пасхі: зачыць, не адпраўляіцца паніхідка па пакойніку.

От ж-цы д. Копань Речицкого р. Маевской Марии Петровны,, 1938 г. р., зап. Лопатин Г.И. в 2007 г. Архив автора.

Еслі памірая чалавек да Паскі, перад Паскай, Вароты Царскія ішчо ні адкрыты. А кагда ўжо Паска наступіла, чылавек умірая, ён, ужо, уходзя ў Царскія вароты. Так гаварылі старыя людзі. У Хальчы[17] ад старыкоў я слышыла ета.

От ж-цы п. Станки Ветковского р. Левшуновой Валентины Васильевны, 1938 г. р., зап. Лопатин Г.И. В 2008 г. Т.128. Л. 3.

Мая мамка гаварыла: “Вот, мая дочанька, на Пасху мала хто ўмірае. Патаму шта Бог усе грахі сымаець, еслі на Пасху ўмрош.

От ж-цы Ветки Ткачевой Прасковьи Гавриловны, 1927 г. р., родом из п. Революция Ветковского р., зап. Лопатин Г.И., Романова Л.Д. в 2001 г. Т. 60. Л. 14.

Бывала, раньшэ хадзілі бедныя, штоб ім давалі. Мамка казала: “Мая дочанька, как будуць старцы ісці, дай ім яічка і хлеба. Яйцо, як дзвінаццаць малітваў пользу дае.

От ж-цы Ветки Ткачевой Прасковьи Гавриловны, 1927 г. р., родом из п. Революция Ветковского р., зап. Лопатин Г.И., Романова Л.Д. в 2001 г. Т. 60. Л. 24.

На, Паску, ета, гаворуць, харашо, каліўміраюць. Но рэдка ўміраюць.

От ж-цы д. Красная Буда Добрушского р. Артюшенко Марии Викторовны, 1930 г. р., зап. Лопатин Г.И., Романова Л.Д. в 2001 г. Т. 76. Л. 45.

А з яец скарлупкі, штоб сабакі ня елі, усё курям, крошкі ўсі давалі курям, дажы і свінням не рязрешано.

От п-ки из д. Старое Закружье Ветковского р. Кужельной Прасковьи Сергеевны, 1933 г. р., зап. Лопатин Г.И. в 2006 г. в Ветке. Т. 121. Л. 2.

Птичкам. Нельзя собакам. Так говорила мама. Чтоб птички поклевали. Даже котики могут съесть. Чтоб не свиньи только и не собаки.

От п-ки из д. Старое Закружье Листопадовой Валентины Николаевны, 1947 г. Р., зап. Лопатин Г.И. в 2005 г. в д. Поколюбичи Гомельского р. Т. 54. Л. 66.

Костачкі, гаворуць, на грады, шалупайкі з яец. Сабакам, баронь Бог. Курам усё можна. Бацюшка дае прасвіркі: “Глядзіце-ка ж, ні дайця, еслі што…толькі курам давайця. Ці, там, з паніхідаў астаецца — пціцам дай, а ні давайця катам і сабакам”.

От ж-цы д. Даниловичи Ветковского р. Чуешковой Екатерины Евдокимовны, 1931 г. р., зап. Лопатин Г.И. В 2008 г. Т. 127. Л. 3.

Застаюцца крошкі…

Пцічкам высыпалі. “Пцічка Божая…” Усігда гаварылі: “Божая пціца. Ана ні паша і жывёт”.

От ж-цы д. Давыдовка Гомельского р. Панкратовской Екатерины Ивановны, 1919 г. р., зап. Лопатин Г.И. в 2008 г. Т. 4. Л. 17.

Измерение красоты

Будзет зіяць, как крашанае яйцо на Паску.

От ж-цы Ветки Росликовой Марии Федоровны, 1953 г. р., зап. Лопатин Г.И. в 2004 г. Приводится по обычаям д. Шейка Ветковкого р. Архив автора.

На Паску прыдуць ураньні разгаўляцца. І разгавеюцца. А ўраньні, як устаюць, яйцом красным умываюцца. Штоб дзеўкі былі маладыя красныя. Яйцо крашанае — у руку, вадой, і — па ліцу.

От ж-цы д. Красная Буда Добрушского р. Артюшенко Марии Викторовны, 1930 г. р., зап. Лопатин Г.И., Романова Л.Д. в 2001 г. Т. 76. Л. 45.

Умываліся. Прыходзіш, бывала, стары мой быў, я прыходжу, січас жа: “Хрыстос васкрэс!” Ён: “Ваісціну васкрэс!” Пацалуімся з ім. А тады…яечка тое…умыімся етай вадзічкай, і ляжыць ета яічка, што атрэжым разгавеімся, а ета ляжыць да праводнага скрысення. Яічка ета ў вадзічку пакладом, а тады возьмім і ўмываімся. Закон такі быў, штоб умываліся, штоб чыстыя былі, штоб ніякія гадасці ні было.

От ж-цы д. Шерстин Ветковского р. Гончаровой Евдокии Ефремовны, 1919 г. р., зап. Лопатин Г.И. в 2008 г. Т. 126. Л. 4.

“Хрыстос васкрэс! Хрыстос васкрэс! Хрыстос васкрэс!” Тры разы кажаць…і яечка па ліцу. Маткі вучылі так. І мы так дзелалі.

От ж-цы д. Даниловичи Ветковского р. Чуешковой Екатерины Евдокимовны, 1931 г. р., зап. Лопатин Г.И. в 2008 г. Т. 127. Л. 6.

На Паску прыходжаюць, дак маладога дзяцёнка яечкам, штоб быў кругленькі, красненькі. Умылі, ні выціраліся. Ліцо памочуць, а тады яйцом кругом абкачаюць, штоб быў красненькі, як яечка, кругленькі, здаровенькі.

От ж-цы д. Даниловичи Ветковского р. Чуешковой Любови Кузьминичны, 1933 г. р., зап. Лопатин Г.И. В 2008 г. Т. 127. Л. 18.

У нас семьёй заложено, вот, бабушка передала маме. Теперь мама это использует. Утром она мисочку ставит: там вода и яйца эти лежат. И яйцами, если умоишься, то получается, что как бы красоту свою сохранишь. Яйцом три раза вокруг лица провести, по лицу.

От ж-цы д. Хальч Ветковского р. Коршиковой СнежаныВладимировны, 1986 г. р., зап. Лопатин Г.И. в 2008 г. Т. 97. Л. 126.

Наша бабушка, іе Ганна звалі, вучыла: “Када з цэркві пріносіш яйцо, нада яйцом умыцца. Па руке крэсцікам, па адной, па ўтарой, па ладошке, па ліцу — крэсцікам, па валасах — крэсцікам, па нагах. Еслі малы рабёнак, значыць, і па пятачкам. Так умывацца. Яйцом”.

От ж-цы Ветки Дулевой Людмилы Александровны, 1961 г. р., родом из д. Кунторовка Ветковского р., зап. Лопатин Г.И. в 2008 г. Т. 123. Л. 42.

Яйцом умываліся, етым… святым яйцом… прыходзіш із цэрквы, умываісся ім…па ліцу, па ліцу водзіш…умываісся ім.

От п-ки из д. Старыя Громыки Ветковского р. Громыко Софьи Ивановны, 1928 г. р., зап. Лопатин Г.И. в 2008 г. в Ветке. Т. 7. Л. 18.

Кагда мама пікла у суботу паску. У печку пасодзя, а ў дзежку ілі міску вады вылле, і мы ўкругавую мылі цесцічка і той вадзічкай умываліся. Мама гавора: “Умывайцесь! Дзевачкі, умывайцесь! Будзіця розавыя!”

От ж-цы п. Станки Ветковского р. Левшуновой Валентины Васильевны, 1938 г. р., зап. Лопатин Г.И. в 2008 г. Т.128. Л. 3.

Прыходзіш з цэрквы, ляжыш паспіш, тады, ужэ, матка застаўляя мыцца. Яйцо кідаліш у ваду, памыімся, Богу перахрысцімся, штоб красівыя былі дзеўкі і румяныя. Для этага ўмываліся яйцом. Кініш у кружычку, іно паляжыць, этай вадзічкай умываліся, для таго штоб дзеўкі былі красівыя і румяныя.

От п-ки из д. Акшинка Ветковского р. Хомченко Марии Васильевны, 1935 г. р., зап. Лопатин Г.И. в 2008 г. в Ветке. Т. 71. Д. 8.

О судьбе

У мяне маць маладая была. І у яе ў адзін дзень памерла пара дзяцей, ад дзіфцярыі — па-цяперашняму. Яна абряклась ісці у Афонскія горы, пяшком, Богу памаліцца. Там манахі далі ёй іконку Божую Мацер і малітву. Яна прышла і забярэменела мной. Я нарадзілася, як раз, мы жылі — цэркаў напроціў — Ісуса Хрыста пяюць, а мяне маць ражаець. А патом я пашла, гадала якая-та жэншчына, так яна сказала: “Вам у пары не жыць”. Еслі на Пасху радзіўся — нешчаслівы чалавек. Бяспарны. Умом Бог награждае, здаро’ўем, доўгім векам, а доўжэн быць без пары. Дзева Марыя бяспарная была.

От ж-цы д. Беседовичи Хотимского р. Жариковой Натальи Евтихъевны, 1927 г. р., зап. Лопатин Г.И. в 1998 г. Т. 82. Л. 4.

У нас на самаю Паску, ана са мной з аднаго году была, “Хрыста славілі”, яна радзіла. Яна маладая памерла.

От п-ки из д. Новые Громыки Громыко Татьяны Степановны, 1906 г. н., зап. Лопатин Г.И. в 2005 г. в г. Добруше. Т. 7. Л. 6.

В церковь раньше ходили в Даниловичи. Святили паску на ночь. А потом из Даниловичей бежали в Юрковичи. Кто первый в деревню вскочит — замуж выйдет. Юркавічы.

От ж-цы д. Юрковичи Ветковского р. Кондратовой Марии Даниловны, (?) г. р., зап. Лопатин Г.И., Залевская И.Ю. в 1999 г. Т. 5. Л. 22.

Благодарность

Катам і сабакам можна дажэ пасвяценае даць. Расцілі рож і пшаніцу расцілі, усе расцілі. Гасподзь істрабіў усе, кінуў толькі тры калева і сказаў: “Эта для катоў і сабак”. Мы ядзім каціны і сабачы хлеб. Людзі пракленам пашлі і Гасподзь іх наказаў. І можна пасвяценае даваць катам і сабакам. Мы ядзім іх хлеб.

От ж-цы д. Хальч Ветковского р. Корниковой Марии Федоровны, 1929 г. р., зап. Лопатин Г.И., Романова Л.Д. в 2001 г. Т. 91. Л. 13.

Костачкі, крошкі выносюць і выкідаюць пціцам на гарод. Но свінням ні ў коем случае. Можна даваць пціцам і сабакам, а свінням ні ў коем случае, ні з абеда, ні ад чаго, штоб ні ета. Вот, абеды у міне былі, мы ўсе крошкі, усе выліваем на агарод, штоб пціцы елі, і людзям раздаем. Еслі абед прашоў, і усе асталась, нада абязацельна раздаць людзям.

От ж-цы д. Буда Жгунская Матвеенко Татьяны Васильевны, 1928 г. р., родом из д. Ларищево Добрушского р., зап. Лопатин Г.И. в 2004 г. Т. 31. Л. 32.

Метеорология

І яйцо с Паскі нада прынесць і палажыць на ікону, і ніхай ляжыць. У случае пажара кідай у пажар.

От ж-цы д. Радуга Ветковского р. Шкрабовой Нины Николаевны, 1958 г. р., зап. Лопатин Г.И. в 2002 г. Т. 6. Л. 12.

С яйцом пасхальным абайдзі тры раза, агонь пойдзе стаўбом. Адзін дом згарыт, а дальшэ не пойдзе.

От ж-цы д. Яново Ветковского р. Исаченко Лукерьи Харитоновны, 1920 г. р., зап. Лопатин Г.И. в 1992 г. Т. 108. Л. 2.

Ад маланкі шалушкі ад красных яіц сыпалі на чардаке.

От ж-цы д. Яново Ветковского р. Исаченко Лукерьи Харитоновны, 1920 г. р., зап. Лопатин Г.И. в 1992 г. Т. 108. Л. 2.

Пасвяценае яйцо нада аблупіць, і этаю скарлупу, эжэлі пачынаеш сеіць, сперва эту скарлупу на зямлю, штоб уражай быў, штоб молніяй не спаліла, штоб град не пабіў.

От ж-цы д. Юрковичи Ветковского р. Авсейковой Марии Федоровны, 1936 г. р., зап. Лопатин Г.И. в 2001 г. Т. 65. Л. 1.

Пасвячонае яйцо — на крышу, ад пажара.

От ж-цы д. Неглюбка Ветковского р. Ковтуновой Анастасии Степановны, 1914 г. р., зап. Лопатин Г.И. в 1992 г. Т. 62. Л. 2.

Што пасху пасвяцялі, палаценца насілі, ў што на Духаў дзень, там, явар, там, клён, дуб тожа вынасілі. Яшчэ мая баба гаварыла, кагда ідзець туча градавая, так бяры і тапор і ўваткні наўстрэчу тучы.

От ж-цы д. Беседовичи Хотимского р. Чибусовой Марии Григорьевны, 1915 г. р., зап. Лопатин Г.И. в 1998 г. Т. 82. Л. 9.

Ад гразы, бывала, пасвячоная яйцо вешалі на хату. Вот, пасвічаім, тады ў трапачку матка ўвяжа, і мы ўжэ жылі, і ў міне іх навязана. Колькі іх вісела пасвячоных. Ета ад гразы.

От ж-цы д. Даниловичи Ветковского р. Чуешковой Любови Кузьминичны, 1933 г. р., зап. Лопатин Г.И. В 2008 г. Т. 127. Л. 26.

Раньшы, маткі казалі, сцягно варяць, дак косці зарывалі на агарод, ад грома, казалі… такі быў абряд.

От п-ки из д. Старое Закружье Ветковского р. Кужельной Прасковьи Сергеевны, 1933 г. р., зап. Лопатин Г.И. в 2006 г. в Ветке. Т. 121. Л. 2.

На Вялікдзень тыя шалушкі, што яічкі пасвяцоныя, іх нашы, бывала, возьмяць ў што-нібудзь і падвесяць на чардак — ад гразы. Пасвяцонаю вербу туда — кала коміна і — шалушкі етыя.

От ж-цы д. Шерстин Ветковского р. Чуешковой Анны Даниловны, 1927 г. р., зап. Лопатин Г.И. в 2008 г. Т. 126. Л. 5.

Кагда паску пасвецяць, матка етыя костачкі сабірала. Мяса ж пасвецяць, костачка штоб абязацельна была. Етыя костачкі яна не выбрасывала. На юшку клала, на юшку ў печкі, штоб граза не была. К Паске бацюшка пасвеця, так матка етыя костачкі сабірае, высуша іх і ў вузельчыку беражэ.

От ж-цы д. Крутое Чечерского р. Савостовой Анны Никитичны, 1925 г. р., зап. Новикова Л.А. в 1988 г. Т. 75. Л. 129.

А яйцо пасвяцёнае нада вабшчэ храніць. Вот, сколька ано есць у халадзільніку, пусць ано і год ляжыць, не дай Гасподзь, еслі случыцца пажар, так эта яйцо пасвяцёнае нужна брасаць у агонь, у пажар у этат. У нас нескалька лет, гадоў два ілі тры таму назад, большэ, наверна, на краю гарэла хата, і сільны вецер быў на дзірэўню. І так баяліся, што пакоціць на дзірэўню. Людзей многа насабіралася, машына нікак не прыходзіць, а бушуя вецер. І ў эта ўрэмя ехаў бацюшка на Белае балота і сказаў: “Бросьця пасвяцёная яйцо”. І ў адной жэншчыны сахранілась эта яйцо. Ана пабежала дамой, прыскочыла, схваціла эта яйцо, і кінулі ў пажар — і хата эта стала гарэць, как свечка. Вецер! Такой вецер! Такое ўсё! Но хата гарыць, как свечка. Нікуда агонь, дажэ рядам сарай быў, саўсем рядам, і дзерава рядам стаяла, нічыво не загарэлась, толька хата гарэла, как свечка, і ўсё, хаця быў такі вецер. Вот такую сілу імее эта пасвяцёнае яйцо.

От ж-цы д. Копань Речицкого р. Веренко Евгении Семеновны, 1938 г. р., зап. Лопатин Г.И. в 2007 г. Архив автора.

На Вялікадня застаюцца крошкі, шалушкі…

У вугал хаты на дварэ, дзе віконы стаяць, на дварэ к вуглу. Там ямачку спецальнаю дзелалі. Усё ета ў ямачку.

От ж-цы д. Шерстин Ветковского р. Матеушева Иосифа Афанасьевича, 1908 г. р., зап. Лопатин Г.И. в 2008 г. Т. 126. Л. 9.

Када граза, малілісь ад гразы і выносілі свячоныя, вот, када на Паску свецюць, і, там, то скацерка, то палаценцы, людзі берагуць, і када граза, дак яны на палку, і кругом хаты ходзюць із той трапкай, ці з палаценцам, ці скацеркай — што свяцілі: яйца, паску.

От п-ки из д. Сивенка Ветковского р. Деревяшкиной Марии Егоровны, 1927 г. р., зап. Лопатин Г.И. в 2008 г. Т. 60. Л. 37.

Я ні знаю, хто куды, мая маць лажыла. Пасвеця ў цэркві мяса, масольчык астаецца: як граза — на вокны. Колькі ён можыць ляжаць? Як і пасвячоная вада. Сколькі ў бутылкі будзя стаяць, яна нікада плесенню ні пакрываіцца.

От ж-цы д. Колбовка Ветковского р. Щербаковой Нины Григорьевны, 1954 г. р. Зап. Лопатин Г.И. в 2008 г. Т. 132. Л. 2.

Бабушка пікла пасху, значыць, эту місачку, такая спецальная была, эту місачку, у каторай пікла пасху, адну, канешна, на агарод вынасіла і гаварыла: “Вот так, унучка мая, дзелай, патаму шта тагда какая бы не была граза, какой не был град, агарод наш усігда абайдзёт”. Проста місачку вынісці, перыкрысціцца, паставіць і сказаць: “Госпадзі, памагі! Сахрані мой агарод ад града, ад нечыстага глаза і ад прочыва”. І ўпалне сір’ёзна, сколька была віхрей, бурей, града — у нас нікагда. І вы знаіця, наш агарод нікагда ні біў град, хаця і град быў. Ана вынісла, нічыво туда, на агарод паставіла, перыкрысцілась: “Госпадзі, памагі!” І ні трогала да самай зімы.

От ж-цы Ветки Прокопенко Антанины Степановны, 1944 г. р., зап. Лопатин Г.И. в 2009 г. Т. 106. Л. 84.

Земледельческие обряды

Еслі на Вялікдзень раса – сей проса.

От ж-цы д. Беседовичи Хотимского р. Чибусовой Марии Григорьевны, 1915 г. р., зап. Лопатин Г.И. в 1998 г. Т. 82. Л. 9.

Цяпер на Веліканьне масол які бярэш у цэркву. Як сеіш бульбу, так еты масол у мяжу нада класць. Бульба дабрэнная будзе.

От п-ки из п. Лядо,Ветковского р. Гриньковой Анастасии Ивановны, 1930 г. р.,зап. Романова Л.Д. в 1999 г. в Ветке. Т. 62. Л. 105.

На Вялікдня застаюцца шкарлупкі…?

Бульбу сеюць, так у мяжу. Штоб як яйцы красныя ляжаць, штоб так і бульба радзіла.

От ж-цы д. Неглюбка, Ветковского р. Демчихиной Раисы Васильевны, 1935 г. р., зап. Лопатин Г.И. в 2005 г. Т. 105. Л. 87.

Нада ў первы пасеў крошычак пасыпаць пасвяцёных, і костачкі, усе ўмесце ў пасеў.

От ж-цы д. Буда Жгунская Добрушского р. Лапуновой Марии Ивановны, 1911 г.р., зап. Лопатин Г.И. в 2004 г. Т. 31. Л. 34.

На Вялікадня яічкі, каторыя пасвяцаюцца ў цэркві, яічкі аблупліваіш, храніш. Патом можна на агарод высыпаць, штоб уражай харошы быў. Дажэ можна іх упатрабляць у пішчу. Прасушыць, памалоць і ў пішчу ўпатрабляць. Святоя яічка, хоць і шкарлупу, нільзя выкідываць. Вот, аблупіў і выкінуў — так нільзя. Іе нада сахраніць. Інагда і нада будзіт.

От ж-цы д. Шерстин Ветковского р. Гончаровой Александры Александровны, 1929 г. р., зап. Лопатин Г.И. в 2008 г. Т. 126. Л. 1.

От ж-цы д. Золотой Рог Ветковского р. Литвиновой Варвары Григорьевны, 1926 г. р., зап. Лопатин Г.И. в 2007 г. Т. 123. Л. 30.

А так, едуць сеяць на поле, а яечкі, што пасвяцаюць, кладуць у каробачку. Ідзець сеяць бацька зярно на агародзі, ён етыя яечкі кладзе ў каробачку ету, і крэст еты кладзе, што матка спякла. Крэст еты пакрыша, яечкі етыя тожа разаб’е тамака, як сея зярно.Шалушачкі…дзе разбіў етыя яечкі, там і шалушачкі астаюцца. Як сеюць.

От ж-цы д. Шерстин Ветковского р. Гончаровой Евдокии Ефремовны, 1919 г. р., зап. Лопатин Г.И. в 2008 г. Т. 126. Л. 4.

Усе на агарод, штоб нечысць ухадзіла з агарода. Скарлупу яічную. Абізацільна асвішчоную. На углы. Мама хадзіла.

От п-ки из д. Чирвоны Кут Ветковского р. Котлевской Анастасии Ивановны, 1947 г. р., зап. Лопатин Г.И. в Ветке в 2007 г. Т. 63. Л. 19.

На Вялікдня застаюцца шкарлупкі..?

А масольчык, як мяса ядуць, як бульбу сеяць выйдзеш, так перва бяруць крышанок (разрэзаная бульбіна), і масольчык той кладуць у мяжу, штоб бульба радзілась, штоб гадасці ніякай не было ў зямлі.

От п-ки из п. Лядо Ветковского р. Гриньковой Анастасии Ивановны, 1930 г. р., зап. Лопатин Г.И. в 2001 г. Т. 85. Л. 76.

Шалупашкі пасвячоныя і крішаное кладу ў зямлю, як бульбу пачынаім садзіць. Старыя людзі дзелалі. На Вялікадня етыя шалушкі сабіраюць і блюдуць да тога дня пака сеіць бульбу. Як бульбу сеяць, першы крышанок кладуць у зямлю і шалушкі сыпяць. Я думаю так: як шалушка крэпкая, штоб і картошка была такая крэпенькая. Можа, за ета? Штоб чарвяк ніякі ні грыз. Можа, за етага і сыпяць?

От ж-ц д. Большие Немки Ветковского р. Самусевой Татьяны Федосовны, 1930 г. р., Пархоменко Ольги Павловны, лет около шестидесяти, зап. Лопатин Г.И. в 2007 г. Т. 127. Л. 3.

На Паску свецюць бульбу і соль. Эта соль харашо. Ёй саліць палезна. І бульбу садзіць. Первае калева ў зямельку, штоб была ўрадлівая, штоб уражай быў харошы. Перваю бульбінку нада класць у дзёрнік, штоб быў харошы ўражай.

От ж-цы д. Бартоломеевка Ветковского р. Гапеевой Ирины Аверьяновны, 1934 г. р., зап. Лопатин Г.И. в 2008 г. Т.119. Л. 13.